در مورد چند محصول رزاعی و باغی مطالبی آورده میشود.

 

تاریخچه و مشخصات گیاهشناسی:

ساله Beta vulgar spp.maritime بوجود آمده است و به صورت خودرو در مناطق ساحلی مدیترانه و نیز در آسیچغندر لبویی که به چغندر سالادی نیز معروف است همانند سایر گیاهان این خانواده از گیاه یک تا چند ا تا غروب هندوستان می روید. Nonnecke علاوه بر مناطق ساحلی مدیترانه مبدأ آن در آفریقا نیز ذکر شده است. گزارشات مصرف برگ آ نرا به قرون وسطی نسبت می دهند. نخستین بار در قرن ١٥میلادی در آلمان مصرف قسمت ریشه ی ضخیم آن گزارش شده است.

چغندر لبویی گیاهی است دوساله که تحت تاًثیر سرمای شدید در سال اول نیز به گل مینشیند. این گیاه از خانواده ی چغندر (Chenopodiaceae) است. قسمت ضخیم چغندر لبویی در انواع کروی شکل از هیپوکوتیل تشکیل شده است که معمولاً بدون ریشه است. این قسمت در انواع دراز و کشیده از ریشه تشکیل می شود. ریشه ی اصلی این گیاه می تواند تا عمق بیش از یک و نیم متر در زمین نفوذ کند.

گل:

گل در محور برگها به تعداد یک تا پنج و اغلب سه عدد بوجود می آید. گلهای دو جنسی دارای ٥ کاسبرگ، ٥گلبرگ، ٥پرچم و اغلب دارای ٣کلاله است. گرده افشانی با باد وحشرات انجام می گیرد. این گیاه پس از تشکیل میوه گلبرگهای خود را از دست می دهد ولی کاسبرگ میوه و بذر، با هم نمو می کنند.

میوه:

در میوه ی چغندر تعداد ٣تا ٧ عدد بذر وجود دارد و بنابراین میوه ی چغندر برای تولید گیاه جدید به خاک سپرده می شود و نه بذر آن.

ریشه:

 ریشه ی این گیاه نسبتاً عمیق و در مقابل خشکی تا حدی مقاوم است.

برگ:

برگهای چغندر بیضی شکل و بدون بریدگی است. برگ این گیاه شبیه برگ چغندر برگی است و تا پایان دوره ی رویشی به حالت طوقه ای باقی می ماند. برگها دارای دمبرگهای طویل، بیضوی شکل و به رنگ سبز تا قرمز دیده می شوند. بین رنگ برگ و رنگ ریشه همبستگی وجود ندارد.

ارقام چغندر:

چغندر را بر اساس زودرسی، میا رسی و یا دیررسی تقسیم می کنند. همچنین چغندر لبویی بر پایه­ی شکل ریشه به دو دسته تقسیم می شود: ارقامی که دارای ریشه­ی پهن و گرد شلجمی هستند و ارقامی که ریشه­ی طولانی و کشیده و دراز تولید می کنند. چغندر لبویی با ریشه­ی پهن و گرد را باید در خاکهایی کاشت که نسبتاً کم عمق باشند؛ ولی دسته­ی دوم را در خاکهای عمیق می کارند.

از مهمترین ارقام چغندر ریشه­ی بلند، می توان از لانگ دارک بلاد                            (Long Dark Blood) و لانگ اسموت بلاد (Long Smooth Blood) نام برد. این نوع چغندر، معمولاً به صورت کشتهای پاییزه کاشته می شوند و قابلیت انبارداری و نگهداری خوبی دارند و می توان آنها را تا ٥ ماه در انبار، که شرایط مناسب داشته باشد، نگهداری کرد. ارقامی که ریشه­ی پهن دارند، مانند رابی کویین (Ruby Queen)، گرین تاپ بانچینگ (Green Top Bunching)، ارلی ووندر (Early Wonder) و کراس بیزا جیب شین (Crosby's Egyptian) که بیشتر به عنوان کشتهای بهاره مورد استفاده قرار می گیرند.

ارقامی که به عنوان استفاده از برگشان کاشته می شوند، مانند کراس بی گرین، بور پی وایت و لوتز گرین لیف می باشند. ریشه­ی این نوع چغندر، معمولاً خیلی حجیم نمی شود. همچنین ریشه های چغندر را بر اساس رنگ ریشه به سه دسته­ی قرمز، زرد و سفید تقسیم بندی می کنند.

ارزش غذایی:

موارد مصرف علاوه بر تهیه ی انواع اغذیه، سالاد، ترشی، مربا و غیره، در صنایع غذایی نیز از رنگ چغندر استفاده ی بسیار می شود. چغندر لبویی بسیار مقوی و انرژی زاست. در چغندر لبویی مقادیر زیادی پتاسیم وجود دارد ولی مقادیر ویتامین C  و ویتامین های گروه B  در حد متعارف است. مقدار کاروتین آن بسیار ناچیز ولی نیترات آن نسبتاً زیاد است. قند طبیعی و منیزیم موجود در آن در تشکیل استخوان بندی اطفال مؤثر است.ویتامینB فسفر موجود در آن در ترمیم سلول های عصبی نقش داشته و تسکین دهنده ی اعصاب نیز است. این گیاه ماده ی رادیو اکتیو روبیدیوم Robidium نیز داردکه برای اشخاص مبتلا به ضعف اعصاب مفید است.

طعم و مزه ی این گیاه مربوط به نسبت متعادل مقدار قند و اسید موجود در آن است. ماده ی رنگی چغندر لبویی مربوط به غلظت زیاد بتانین  Betaninاست. این گلوکوزید جزو رنگهای گروه آنتوسیانین Anthocianin  محسوب نمی شود. از بتانین در صنایع غذایی به منظور تهیه ی رنگهای خوراکی استفاده ی فراوان می شود. در بعضی مواقع چغندر لبویی دارای طعم نامطبوع و تلخ است که مربوط به ماده ی ساپونین Saponin و اسید اگزالیک موجود در آن است. از آب چغندر برای برطرف کردن بیماریهای عفونی و ضعف استفاده می شود. خاصیت ضدسرطان زایی این گیاه نیز به اثبات رسیده است.

شرایط آب و هوایی:

این گیاه خود را با هر نوع آب و هوایی وفق می دهد ولی بهترین رویش در آب و هوایی صورت می گیرد که دارای دمای متوسط و رطوبت نسبی زیاد باشد (همانند آب و هوای معتدل مدیترانه ای). روزهای تقریباً کوتاه (روزهایی با١٠ ساعت روشنایی) با گرمای زیاد، در افزایش وزن و رشد برگها، زیاد شدن سطح برگ و سطح کربن گیری تعادل مطلوبی بوجود می آورد. ولی با کوتاه شدن روزها (حدود۶ ساعت روشنایی) حتی با افزایش دما نیز نمی توان تعادل فوق را بوجود آورد و در نتیجه ریشه ی غده ای شکل چغندر لبویی تشکیل نمی شود.

مرحله ی زایشی با از بین رفتن حالت طوقه ای شکل برگها در گیاه آغاز شده و ساقه ی گل دهنده تا ارتفاع1.5 متر بوجود می آید. مرحله ی زایشی در اثر بهارش بوجود می آید و محدوده ی دما برای بهارش بین صفر و ١۸ درجه ی سانتی گراد است (بیشترین تاًثیر در دمای ٥تا٩  درجه ی سانتی گراد حاصل می شود ). روزهای بلند نیز مضافاً در به گل و بذر نشستن این گیاه تاًثیر دارد. برعکس دمای زیاد تاًثیر گل زدایی دارد. مرحله ی زایشی می تواند در سال اول نیز بوجود آید. دلایل این امر بسیلر است. از جمله اینکه رشد  گیاه دریک فاصله ی زمانی متوقف شود. یعنی بذر جوانه زده ولی قبل از سبز شدن تحت تاًثیر سرما قرار گیرد. یا اینکه بذر افشانده شده در موقع غلطک زدن زخمی شود. ولی علت اصلی همان سرمای ناگهانی بهاره است.

بذر پاشی چغندر لبویی در کلیه ی خاکها امکان پذیر است . ولی در زمینهای بسیار سنگین به علت مشکل بودن عملیات زراعی و بدشکل شدن ریشه ها و زمینهای بسیار سبک به دلیل عدم نگهداری آب در آن برای کشت این گیاه مناسب نیست.

خاک برای این گیاه بین 6.8تا 7.2 است. pHمناسب ترین

زمینهای کمی اسیدی تا خنثی برای چغندر لبویی بسیار مناسب اند. گاهی زمینهایی که کمی قلیلیی باشند، نه تنها ممکن است به این گیاه آزار نرسانند، بلکه شاید مناسب نیز باشند.

 عملکرد محصول در خاکهای شنی هوموسی تا pH ۶ کاهش میابد ولی چنانچه pH پایین تر از ۶ باشد باید آهک اضافه شودتا pH خاک بالا برده شود. در pH های بالای 7.4 این گیاه به وضوح حساسیت نشان داده و می تواند کمبود منگنز را در پی داشته باشد. در این خاکها کمبود پوسیدگی جوانه های مرکزی گیاه را ایجاد می کند. چغندر لبویی نسبت به آب و هوا زیاد حساس نیست ولی در هوای ملایم و خنک رشد خوبی دارد. هوای گرم باعث می شود که رنگ ریشه ی چغندر که باید قرمز شود، به سفیدی گرایش یابد و یا از قند آن کاسته شود. در شرایط آ ب و هوایی نامناسب و بویژه هوای گرم در برش عرضی چغندر لبویی به دلیل از بین رفتن ماده ی بتانین حلقه های تاریک و روشن ظاهر می شود که از بازارپسندی آن می کاهد. این پدیده به علت فعالیت های بافتهای مختلف کامبیوم است که دارای ازدیاد سلولی محدودی هستند وهر لایه دائماً جای خود را برای فعالیت سلولهای لایه ی بعدی خالی می کند.

 کود:

چغندر باید رشد سریع داشته باشد و در مدت کوتاه حداکثر رشد خود را بنماید. لذا زمین باید غنی از عناصر غذایی باشد. برای این منظور استفاده از کودهای دامی و شیمیایی توصیه می شود. مقدار٢٠ تا ۴٠ تن در هکتار کود دامی مناسب است. کود دامی تازه نباید مصرف نمود. همچنین کودهای شیمیایی باید دارای عناصر ازت، فسفر و پتاسیم باشند. در مورد چغندر مقدار کود و نوع آن به جنس زمین، حاصلخیزی خاک، مقدار کود داده شده به محصول قبلی، نوع گیاه کشت شده­ی قبلی و آب و هوا بستگی دارد. توصیه می شود کودهای شیمیایی کامل مصرف شود. چغندر به پتاسیم زیاد نیاز دارد. کودهای کامل ١۶­١۶­۸ و یا ٣٠­١٠­٥ توصیه می شود. در صورتی که از کودهای کامل ١٠­١٠­١٠ استفاده می شود، بهتر است سولفات پتاسیم هم به زمین اضافه کنیم. آزمایشها نشان داده اند که بهتر است که بعد از حبوبات به کشت چغندر اقدام کنیم.

چغندر نسبت به کمبود بُر حساسیت دارد. بر اثر کمبود بُرداخل ریشه­ی  چغندر سیاه می شود. به محض مشاهده باید با بُراکس Borax محلول پاشی کنیم. کمبود بُربیشتر در خاکهایی که pH خنثی دارند و یا خاکهایی که کمی قلیایی هستند، مشاهده می گردد. اگر لازم باشد براکس به زمین بدهیم، حدود نیم قاشق چایخوری براکس در ٥٠ لیتر آب حل کرده، روی ٣٠ تا ٥٠ متر مربع خاک می پاشیم. بطور کلی حدود  ١٠تا  ١٥ کیلوگرم در هکتار براکس یا اسید بوریک توصیه شده است. چون عنصر بُر سمی است، لذا در مصرف آن بایستی دقت کافی مبذول داشت. ذکر این نکته ضرورت دارد که برگ بعضی از گیاهان بُر اندوخته می کنند. از جمله­ی  این گیاهان یونجه­ی زرد و طالبی می باشند. با زیر خاک کردن برگ این گیاهان تا اندازه ای می توان با کمبود بُر مبارزه کرد.

چغندر نسبت به کود سرک عکس العمل نشان می دهد. معمولاً یکی دو نوبت کود سرک مناسب است. در هر نوبت ۴٠ تا ٥٠ کیلوگرم ازت می دهیم . کود ازته به شکل نیترات داده می شود. اولین نوبت کود سرک زمانی است که طول بوته  ١٠تا ١٥ سانتی متر رسیده باشد. مرحله­ی  دوم کود سرک ٥ تا ۶ هفته بعد از نوبت اول می باشد.

خاک و تهیه­ی زمین:

بطور کلی برای کاشت سبزی های ریشه ای خاک باید حاصلخیز، عمیق، سبک، غنی از مواد غذایی بوده، زهکشی مناسب داشته باشد. این گونه خاکها به ریشه اجازه می دهد که کاملاً رشد کرده، حجیم شوند. برای این کار خاکهای لومی شنی، لومی، لومی سیلتی و خاکهای آلی بسیار مناسب هستند. خاک باید کاملاً اسفنجی و نرم باشد. خاکهای سنگین باعث منشعب شدن ریشه می گردند. همچنین خاکهایی که بعد از آبیاری و یا بارندگی شکسته و ترک برمی دارند، مناسب چغندر نمی باشند. 

برای کاشت این گیاه باید از زمینهایی که دمای آن حداقل ١+ درجه سانتی گراد باشد، استفاده نمود. بذر چغندر لبویی را معمولاً درزمین اصلی می پاشند ولی بعضی اوقات نیز به منظور تهیه ی محصول پیش رس می توان بذر آن را چندین هفته قبل از آنکه هوای بیرون اجازه ی بذر پاشی را در مزرعه بدهد، در گلخانه ویا در بسترهای گرم دیگر افشاند. زمان بذرپاشی در نقاطی که یخبندانهای زمستانه ندارند اواخر تابستان، پاییزو یا زمستان است. در مناطق سردسیری آ نرا در بهار پس از رفع خطر یخبندان می پاشند. فاصله ی کاشت و مقدار بذر مصرفی در سبزیکاریهای مکانیزه نسبت به تهیه ی نوع محصول متفاوت است. برای تهیه ی چغندرهای کوچک کنسروی فاصله ی ردیفی حدود ٢٥ سانتی متر و حدود ٣٠ کیلوگرم بذر در هر هکتار در نظر می گیرند. بذر چغندر لبویی معمولی را در فاصله ی ردیفی بین ٢٥تا ٣٥سانتی مترمی پاشند. در این صورت حدود ١۸کیلوگرم و چنانچه بذر اصلاح شده در دسترس باشد، حدود٧ کیلوگرم در هر هکتارلازم است. عمق کاشت بین ٢تا ٣سانتی متر است. پس از کاشت میوه تعداد ٢تا ۴ گیاه سبز می شود که به منظور تولید چغندرهای بزرگتر باید یک گیاه را نگهداشت و بقیه را تنک کرد. به علت صرفه جویی در هزینه ی کاری، میوه ها در کارخانه ها شکسته شده و پس از غربال کردن میوه های تک دانه ای Monogerm به دست می آیند.                                                  

در سبزیکاری سطوح کوچک می توان پس از آنکه بوته ها به اندازه ی کافی رشد کردند، آنها را به فواصل ١٠ سانتی متر از یکدیگر تنک نمود. این عمل در سبزیکاری در سطوح بزرگ مقرون به صرفه نیست. دفع علفهای هرزدر کشت های ردیفی با کولتیواتور و یا با ادوات دستی باغبانی انجام میگیرد. استفاده از علف کشهای اختصاصی نیز کم و بیش رایج است.

بیماری:

 از بیماریهای مهمی که مخصوصاً درآ ب و هوای گرم و مرطوب شیوع پیدا می کند، بیماری قارچی Cercospora beticula که ابتدا به صورت لکه های قرمز قهوه ای و بعد سیاه رنگ روی برگها مشاهده می شود. برای مبارزه با این بیماری از قارچ کشهای آلی استفاده می شود. در بعضی اوقات لارو مگس چغندر و شته ی سبز نیز به گیاه خسارت وارد می آورد که باید به موقع دفع شود. کمبود بر همان طوری که قبلاً اشاره شد، باعث پوسیدگی برگهای مرکزی می شود (جوانه ی انتهایی از بین رفته، داخل ریشه قهوه ای شده و ریشه پوسیده می شود).

طول دوره ی رشد:

طول دوره ی رویش این گیاه١٢ تا ١٥ هفته است. برداشت محصول در سطوح بزرگ با ماشین های برداشت چغندر قند انجام میگیرد. با قطع برگها و پس از بیرون آوردن چغندر قند از زمین آن را جمع آوری، درجه بندی و بسته بندی نموده و به بازار عرضه می کنند. مقدار محصول بین ٢٥ تا ۴٠ تن در هر هکتار متغیر است. از برگهای این گیه می توان در تهیه ی سیلاژدر دامداریها استفاده نمود.

 

           
+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و هفتم مهر ۱۳۸۹ساعت 11:49  توسط فرهاد بیات  |